٦٩
ثُمَّ كُلى مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ فَاسْلُكى سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ اَلْوَانُهُ فيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ اِنَّ فى ذلِكَ لَايَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ
(69) sümme küli min külles semarati feslüki sübüle rabbiki zülüla yahrucü mim butuniha şerabüm muhtelifün elvanühu fihi şifaül linnas inne fi zalike le ayatel li kavmiy yetefekkerun
sonra bütün meyvelerden ye yaylım yollarına git Rabbinin sana müyesser kıldığı karınlarından onu çıkarır muhtelif renklerde şerbet onda insanlar için şifa (vardır) şüphesiz bunda düşünen kavim için ibretler vardır
| 1. | summe | : sonra |
| 2. | kulî | : yeyin |
| 3. | min kulli es semerâti | : meyvelerin, ürünlerin, çiçeklerin hepsinden |
| 4. | feslukî (fe uslukî) | : böylece sülûk edin, yolculuk edin, uçun |
| 5. | subule (sebil) |
: yollar : (yol) |
| 6. | rabbi-ki | : senin Rabbinin |
| 7. | zululen | : zelil edilmiş, boyun eğdirilmiş, emrine verilmiş |
| 8. | yahrucu | : çıkar |
| 9. | min butûni-hâ | : (onun) karnından |
| 10. | şarâbun | : içecek |
| 11. | muhtelifun | : muhtelif, çeşitli |
| 12. | elvânu-hu (levn) |
: onun renkleri : (renk) |
| 13. | fî-hi | : onun içinde vardır |
| 14. | şifâun | : bir şifa |
| 15. | li en nâsi | : insanlar için |
| 16. | inne | : muhakkak |
| 17. | fî zâlike | : bunda vardır |
| 18. | le âyeten | : elbette bir âyet, bir delil |
| 19. | li kavmin | : bir kavim için |
| 20. | yetefekkerûne | : tefekkür ederler |
AÇIKLAMA
Yüce Allah, Kur’anın inkarcılık sebebiyle ölü hale gelen kalplere hayat kaynağı kıldığını bildirdikten sonra aynı şekilde gökyüzünden indirdiği su ile ölü olan yeryüzünü dirilttiğini haber verdi ve şöyle buyurdu:
“Allah Teala yeryüzünde hayat, meyve veya istifade edilecek bir şey yok ken ekin, ağaç ve meyvelerin yeşermesi sebebiyle yeryüzünün canlanmasına sebep olan su gökyüzünden inecek (yağmur yağacak) şekilde gökyüzünü yarattı.”
Burada mücerret kulak vermekle değil derin ve ince düşünüp iyice dinle mek suretiyle sözü dinleyip manasını idrak edecek bir topluluk için Allah’ın birliğine, ilmine ve kudretine apaçık ayetler ve kesin deliller vardır. Bu delil Allah’ın birliğine, sadece O’na ibadet edilmesine ve ilâhlıkta tek olduğuna hissî bir delildir.
Allah’ın muazzam kudretine delâlet eden bir başka delil de hayvanın me mesinden süt çıkmasıdır. Cenab-ı Hak şöyle buyuruyor:
“Ey insanlar!. Deve, sığır ve koyun gibi hayvanlarda bizim kudretimize, rahmetimize, lütufla muamelemize delâlet eden büyük ders ve ibretler vardır. Zira biz onların karnından çıkan her türlü lekeden uzak, boğazdan kolaylıkla geçen, hiç kimsenin boğazında takılmayan tadı lezzetli, hazmı kolay sütü size içiriyoruz ki Allah bu katıksız sütü hayvanın işkembesine inen yemlerle kan arasından süzüp yaratmaktadır. Hayvanın karnından beyazlığı, tadı ve tatlılı-ğıyla işkembe ve barsaklardaki yiyeceklerin özünden, damarlardaki kan süzü lüyor. Midedeki gıda hazmedilince onun özünden damarlara kan, memelere süt, böbreklere idrar, dışarıya da dışkı gönderiliyor. Bunlardan hiçbiri diğerini bulandırmayıp, ondan ayrıldıktan sonra karışmıyor, onu değiştirmiyor birbiri ne etki etmiyor. Bu ilâhî kudrete ve sonsuz hikmete delildir.”
En’am lafzına uyularak Bütûnihi kelimesindeki zamir müzekker olmuş tur. En’am kelimesi cemi manası ifade etmek için konulmuş müfred kelimedir.
Tıpkı raht, kavm, bakar, ganem kelimeleri gibi. Bazan lafza dikkat çekilir, za miri müzekker kılınır, bazan manaya riayet edilir zamiri cem zamiri yani mü-ennes olur.
Bir başka delil ise hurma ve üzümlerin meyvelerinden elde edilen içecek lerdir. Bu da geçen ayetteki hayvanlardan yararlanılacak bazı hususların be yan edilmesinin peşinden zikredilen bitkilerin bazı yararlarının beyan edilme sidir.
Cenab-ı Hak şöyle buyuruyor: “Hurma ağaçlarının meyvelerinden ve üzümlerden… “sizin için hurma ve üzüm meyvelerinden yapılmış, sirke, şıra, şurup, üzüm suyu, hurma tatlısı ve suyu gibi çeşitli içeceklerde ve taze olarak tabiî olarak yediğiniz hurma ve üzümde alınacak ibretler ve öğütler vardır. Bu ifade haram olmadan önce sarhoşluk veren içkilerin mubah olduğuna delildir.
“Şüphesiz bu içecek ve yiyeceklerde Allah’n ayetlerini düşünmek ve incele mek hususunda akıllarını kullanan bir topluluk için açık ayetler, ibretler var dır. ” Burada aklın zikredilmesi çok uygun bir ifadedir. Çünkü akıl insanın en değerli varlığıdır. Bu sebeple aklı korumak için sarhoş edici içkiler haram kı lınmıştır.
“Sarhoş edici içkiler” ve “güzel rızıklar” vasıfları zikredilmesi, meyvenin henüz mayalanmamış halde sarhoş etmeyecek şekilde yenmesinin “güzel rızık” olarak tavsif edilerek farklı ifade kullanılması, bu ikisini birbirinden ayırmak ta sarhoş edici içkiyi kötülemekte ve sarhoş edici içkilerin haram edilmesine zemin hazırlamaktadır. Zira bu ayet içki veya sarhoşluk hakkında inen ilk ayettir. Rivayet edildiğine göre Peygamberimiz (s.a.) bu ayet indiğinde: “Rabbi-niz içkinin haram edilmesine hazırlık yapıyor” buyurmuştur.
Bu ayet cumhurun hurmadan yapılan sarhoş edici içki ile üzümden yapı lan sarhoş edici içkinin aynı durumda olduğu şeklindeki görüşüne delildir. Sünnetin açıkladığı gibi buğday, arpa, mısır ve baldan yapılan diğer içkilerin durumu da aynen bunun gibidir.
İbni Abbas diyor ki: Seker hurma ve üzümlerin meyvelerinden yapılıp ha ram edilen içki, güzel rızık ise bunların meyvelerinden helâl edilen sirke, reçel, hurma çeşitleri ve kuru üzüm gibi yiyeceklerdir. İbni Abbas bir başka rivaye tinde; seker, haram olanı, er-nzku’1-hasen (güzel rızık), helâl olanıdır.
Bu ayette, hayvanlardan süt çıkarılması hurma ve üzüm meyvelerinden güzel rızıklar ve sarhoş edici içkiler çıkarılmasının beyan edilmesinden başka; bu âlemin her şeye kadir olan ve bütün fiillerinde hür ve bağımsız olan bir ilâhı olduğuna delâlet eden bir başka delil daha vardır. Bu da andan bal elde edilme sidir. Cenab-ı Hak şöyle buyurdu “Rabbin arıya vahyetti…” Yani ilham
İnsan aklının idrâk etmekten âciz kaldığı bu acaip işleri arının nefsine yerleş tirdi, onun içgüdüsü ve tabiatına bunları işledi.
Anlar guruplar halinde bir petekte yaşarlar. Her petekte en büyük cüsseli olan kraliçe arı başkanlık eder. Onun yanında erkek arılar gurubu ile işçi arı lar denilen dişi arılar gurubu bulunmaktadır. Arılar en ince bir sistem içinde karşılıklı işbirliği içinde bir hayat tarzı yaşarlar. Çiçek sularını emer, onları bal ve balmumu olarak ifraz ederler.
Arılar şu şekilde hareket ederler:
“Dağlarda…yuva edin” Yani Allah arıya dağlarda, ağaçlarda yahut insan ların evlerinde ve bağlarda yaptıkları kovanlarda içine sığınacağın yuvalar edin diye ilhamda bulundu, yol gösterdi.
Arı yuvasını son derece sağlam bir şekilde altıgen şeklinde altı köşesi de birbirine eşit olarak, hiçbir fazlalık olmadan hiçbir noksanlık bulunmadan ya par. Bir kısmına bal bir kısmına da arı yavrularını yetiştirmek için balmumu depo eder.
An yuvasını aralarında zayi olan boş olan gedikleri önlemek için altı köşe li yapar. Bir an yuvasından çıkınca toplulukla birlikte bir başka yere gider. Onu eski yerini döndürmek isterlerse musikî nağmeleri ve şarkılarla yuvasına döndürürler. Bütün bunlar son derece zekâ ve akla delâlet etmektedir.
“Sonra her çeşit mahsûlden ye.” Yani bütün çiçeklerin suyundan ister tatlı, isterse acı olsun, isterse bunun ortasında olsun, dilediğin kadar em. Bu her çe şit meyveden yemesi için her şeyin hazır olduğu belirtilen, hem de kaderde be lirlenen bir emir ve izindir.
“Rabbinin hazırladığı uygun yollardan git.” Yani meyvelerden yediğin za man Allah’ın bal yapmak, bu meyveleri elde etmek ve rahat bir şekilde kovan lara dönmek hususunda Rabbinin sana izlemeyi emrettiği yollan aynen izler.
An kendisi için gıda ararken kanatlanyla hiç farketmeden erkek çiçek to-humlannı dişi çiçek tohumlanna taşır. Bu Allah’ın annın içgüdüsüne yerleştir diği bir görev olup, mücerret tesadüf veya tabiî bir olay yahut içgüdü ile ilgili bir durum değildir. Bu kâinatta sonunda yaran yine insana ait olan belirli rol leri oynayan canlı varlıklann üstlendikleri fıtrî görevlerden bir parçadır. Yara tan, her şeyin gerçek sahibi olan, ezici bir güce sahip olan her şey için bir sebep yaratan Allah’ı tenzih ederiz!
“Arıların karınlarından … bir içecek (bal) çıkar.” Yani annın karnından beyaz, san, kırmızı gibi çeşitli renklerde içinde insanlann hastalıklannın pek çoğu için şifa ve yarar bulunan, pek çok ilâç ve tabiî tedavi terkiplerinde kulla nılan “bal” denilen bir içecek çıkar.
Cenab-ı Hak balı şu üç sıfatla zikretti:
a) içecek oluşu: Ya olduğu gibi içilir, yahut ondan şurup ve şerbet gibi içecekler yapılır.
b) Kırmızı, beyaz, san gibi çeşitli renklerde oluşu.
c) Pek çok hastalık için şifa sebebi oluşu.
Buhari ve Müslim’in Sa/uMerinde Ebu Said el-Hudrî’den rivayet ettikleri ne göre: Bir adam Rasulullah (s.a.)’a geldi.
-Kardeşim ishale yakalandı, dedi. Efendimiz (s.a.)
-”Ona bal içir” dedi. Bu zat gidip kardeşine bal içirdi. Sonra geldi.
-Ya Rasulallah! Kardeşime bal içirdim. İshali arttı dedi. Efendimiz (s.a.) yine ona:
-”Git, kardeşine bal içir” dedi. Sonra yine geldi: -”Ya Rasulallah! İshali daha çok arttı” dedi. Bunun üzerine Peygamberimiz (s.a.):
-”Allah doğru söyledi. Kardeşinin karnı yalan söyledi. Git, ona bal içir” de di. Gitti, tekrar bal içirdi ve kardeşi şifaya kavuştu.
Bazı eski tabipler bu olayı şöyle açıklamışlardır: Bu adamın midesinde ba zı zararlı artıklar vardı. Sıcak bal içince bu maddeler çözüldü ve süratle çık mak istedi. Bu durum onun ishalini artırdı. Arabî bunun ona zarar verdiğini zannetti. Halbuki bu durum kardeşi için yararlı idi. Sonra kardeşine yine bal içirdi. Yine çözülme ve dışarı çıkma arttı. Sonra yine bal içirdi. Nihayet bedene zararlı bütün bozuk artıklar gitti. Karnı eski haline döndü, midesi düzeldi ve Rasulullah (s.a.)ın irşadı ve işareti ile bütün acı ve elemler yok oldu.
Buharî, İbn Abbas (r.a.)’dan şu hadisi rivayet etmektedir: “Üç şeyde şifa vardır: Kan alan kimsenin bıçağında, bal şerbetinde veya ateşle yapılan dağla mada şifa vardır. Ben ümmetimi ateşle dağlama yapmaktan nehyederim.”
İbni Mace el-Kazvinî, İbn Mes’ud (r.a.)’dan Peygamberimiz (s.a.)’in şöyle buyurduğunu rivayet etmektedir: “İki şifaya; Kur’an ve bala riayet edin.”
Bal, vücuda direnç ve gıda vermektedir. Zırnık, civa, altın ve morfin’den olan zehirlenmelere karşı, ciğer hastalıkları sebebiyle meydana gelen idrar ze hirlenmesine ve mide-barsak rahatsızlıklarına karşı, tifoid gibi ateşli zehirlen melere, akciğer iltihabı, beyin zan iltihabı ve kızamık ve göğüs anjini, kalp za yıflığı, beyin rahatsızlığı ve şiddetli böbrek iltihaplarına karşı bal tavsiye edil mektedir.
“Şüphesiz ki bunda düşünen bir topluluk için büyük ibretler vardır.” Arı hakkında anlatılan bu hususlarda Allah’ın hayret verici sanatını, yaratıcılık vasfını, bu âlemin düzeninde hikmet ve maslahatı gözetmesini düşünen bir topluluk için Allah’ın varlığına ve kudretine delâlet eden apaçık deliller vardır.
Arıyı altıgen yuvalar yapmak gibi ince bilgiler verilmiştir. Çiçekler, ağaç ve yaprakların uçlarında bal yapılacak maddeleri gösterilmiştir. Yine ağaçlar ve bitki yapraklarının ucuna atılan havadaki faydalı parçaları toplama işi arı ya gösterilmiştir.
